- Speaker #0
Jest taki jeden bardzo konkretny obraz, który chyba wypalił się w naszej zbiorowej pamięci kulturowej. Mamy sierpień 1969 roku, prawda?
- Speaker #1
Tak, słynny festiwal Woodstock. Błoto, niekończące się morze ludzi i ta scena.
- Speaker #0
Właśnie. I na tej scenie stoi Jimi Hendrix ze swoją gitarą elektryczną. Zaczyna grać amerykański hymn narodowy. Ale wiesz, on go totalnie zniekształca. Wydobywa z gitary takie przerażające dźwięki, które naśladują świst bomb napalmowych spadających wtedy na Wietnam.
- Speaker #1
To był absolutny krzyk buntu, dźwiękowe ucieleśnienie młodzieży, która jakby całkowicie odrzucała system przemysłowy, machinę wojenną i ten triumfujący kapitalizm.
- Speaker #0
Dokładnie. To był wręcz szczyt kontrkultury. Ale teraz zróbmy taki szybki skok w czasie. Do naszej epoki. I nagle ta sama muzyka, te same przesyłone furią i buntem akordy rozbrzmiewają w jakimś sterylnym, eleganckim salonie.
- Speaker #1
Płynął prostu z głośników najnowszego telewizora. I to wszystko po to, żeby zareklamować luksusowego SUV albo podkreślić linię nowej niemieckiej limuzyny.
- Speaker #0
W to wywołuje potężny dysonans poznawczy. No bo jak to się dzieje, że... Ścieżka dźwiękowa antysystemu staje się nagle najbardziej wyrafinowanym narzędziem społeczeństwa konsumpcyjnego.
- Speaker #1
Znaczy hymn, który potępiał system, jest teraz używany do tego, żeby ten system sprzedawać. To jest fascynujący paradoks.
- Speaker #0
I to jest właśnie ta absurdalna wręcz sytuacja, która zainspirowała naszą dzisiejszą dogłębną analizę. Jak taka zmiana znaczeń jest w ogóle, no jak to jest możliwe? Używając pewnej analogii to tak... Jakby radykalny aktywista wegański nagle został radosną twarzą gigantycznej korporacyjnej rzeźni.
- Speaker #1
Bardzo trafne porównanie. I żeby zrozumieć, jak to pierwotne znaczenie zostało aż tak wykrzywione, opieramy się dzisiaj na niezwykle ciekawym artykule naukowym. Jego autorem jest Frederic Gimelo Mesplomb.
- Speaker #0
Tak. Tytuł tej publikacji to From Woodstock to the Soundtracks of Automotive Television Advertising. The Strange Journey of Folk Rock. Counterculture. Zdecydowanie warto się nad nim pochylić.
- Speaker #1
Warto tu też od razu zaznaczyć jedną kluczową rzecz. Celem tej analizy absolutnie nie jest ocenianie moralności artystów. Nie będziemy tu, wiesz, płakać nad idolami, którzy rzekomo sprzedali się wielkiemu kapitałowi.
- Speaker #0
Jasne. Tu nie chodzi o wytykanie palcami, prawda? Chodzi raczej o zrozumienie samych mechanizmów.
- Speaker #1
Dokładnie tak. Naszym celem dzisiaj jest rozłożenie na czynniki pierwsze całej tej machyny socjologicznej i reklamowej. Chcemy pokazać, jak czysty bunt stał się krok po kroku luksusowym towarem.
- Speaker #0
Zatem pojawia się podstawowe tykanie. Co tak naprawdę kupuje branża reklamowa, kiedy przywłaszcza sobie te dawne hymny? I żeby to zrozumieć, musimy najpierw spojrzeć na to, czym w ogóle był ten bunt.
- Speaker #1
Co ciekawe, autor artykułu... Cofa nas do bardzo konkretnego momentu w historii muzyki, jeszcze przed Woodstock. Do momentu, który na nowo zdefiniował, czym jest artystyczna rewolta.
- Speaker #0
Mówimy o roku 1965, słynny festiwal folkowy w Newport.
- Speaker #1
Właśnie. Dla ówczesnych purystów z amerykańskiej lewicy to było wydarzenie wręcz święte. Muzyka akustyczna, folkowa była wtedy uważana za jedyny autentyczny głos proletariatu.
- Speaker #0
I wtedy pojawia się Bob Dylan. Uznawany za takiego niekwestionowanego mesjasza czystej piosenki protestu. I co robi? Wchodzi na scenę z gitarą elektryczną, z fenderem stratocasterem podłączonym do wielkich wzmacniaczy.
- Speaker #1
Brane jako absolutne świętokradztwo. Publiczność była w szoku, znaczna część tłumu po prostu go wygwizdała.
- Speaker #0
Co jest niesamowicie ironiczne. Został wygwizdany, bo wiesz... Złamał zasady swojego własnego ruchu buntowniczego. Ten ruch folkowy stał się tak bardzo zinstytucjonalizowany, że stworzył własną ortodoksję.
- Speaker #1
Otóż to. Gest Dylana nie był tylko ewolucją muzyczną. To był brutalny akt indywidualnej emancypacji. On publicznie odmówił zamknięcia się w tej sztywnej klatce zaangażowanego artysty, którą narzucili mu jego właśnie fani.
- Speaker #0
Czyli pokazał swoją niezależność od kulturowej biurokracji. Ale to, co w tym tekście jest najbardziej uderzające, to to, jak ten konkretny akt buntu został potem schwytany i sprzedany po latach.
- Speaker #1
Tak. Badanie przywołuje tu świetny przykład współczesną reklamę modelu hybrydowego RS5 marki Audi. Reklama używa dokładnie tego mitycznego momentu, w którym Dylan podłącza gitarę elektryczną, żeby zareklamować tzw. ewolucję.
- Speaker #0
I to jest moment, w którym naprawdę można dostać zawrotu w głowy, jeśli spojrzymy na szerszy kontekst. Przecież Audi to część grupy Volkswagen. Grupy, która w tamtym czasie tonęła w skandalu Dieselgate.
- Speaker #1
Dokładnie. Potężne oszustwa dotyczące emisji spalin, do tego masowe zwolnienia pracowników. A jednak ta korporacyjna machina bierze obraz młodego, niezłomnego rebelianta, żeby sprzedać drogi styl życia.
- Speaker #0
Maskując w ten sposób swoje bardzo brudne problemy przemysłowe za takim, wiesz, ekologicznym i wolnościowym wizerunkiem.
- Speaker #1
To jest ostateczny paradoks nowocesnej reklamy. Samochód staje się symbolem niezależności umysłu, a ta rzekoma ewolucja nie ma nic wspólnego z artystycznym ryzykiem. To po prostu dostosowanie się do nowych norm rynkowych.
- Speaker #0
Zastanawiam się jednak nad jedną rzeczą i muszę tu trochę wejść w słowo. Czy my tego wszystkiego przypadkiem... Nie nadinterpretujemy. Może to po prostu kwestia ogromnych pieniędzy. Muzycy muszą z czegoś żyć, a koncerny mają gigantyczne budżety.
- Speaker #1
To naturalna wątpliwość.
- Speaker #0
Prawda. Może kapitalizm jest po prostu tak potężny, że potrafi zeżreć i przetrawić każdą formę krytyki, rzucając w nią czekiem z wieloma zerami.
- Speaker #1
Cóż, teoretyczna analiza z artykułu idzie znacznie głębiej niż prosta transakcja finansowa. Autor odwołuje się tu do koncepcji tzw. konsumpcji hipsterskiej, czyli hip-consumerism.
- Speaker #0
To ta teoria Tomasa Franka, tak?
- Speaker #1
Którą rozwijali też Joseph Heath i Andrew Potter. Tak, dokładnie oni. I ich teza jest o wiele bardziej niepokojąca. Oni udowadniają, że specjaliści od reklamy wcale nie ukradli buntu kontrkulturze. Oni go w dużej mierze współtworzyli.
- Speaker #0
Współtworzyli. Znaczy, że branża reklamowa od podstaw wykreowała ideę tego, kim jest rebeliant?
- Speaker #1
W ogromnym stopniu tak. Zobacz, przed latami sześćdziesiątymi kapitalizm sprzedawał głównie konformizm. Kupowało się wielki amerykański wóz, żeby udowodnić, że należy się do bogatej klasy średniej.
- Speaker #0
Żeby być jak sąsiad.
- Speaker #1
Jasne, taki kulturowy owczy pęd.
- Speaker #0
Ale agencje szybko zrozumiały, że to ma swoje limity sprzedażowe. I tu pojawia się genialny przykład przytoczony w badaniu. Słynna kampania Think Small z końca lat 50. stworzona dla Volkswagena Garbusa.
- Speaker #1
O, to jest absolutny klasyk. Zamiast sprzedawać wielkość i prestiż, oni sprzedawali coś małego i skromnego. I to na rynku amerykańskim, gdzie królowały krążniki szos. Właśnie. Agencja reklamowa pozycjonowała tego Garbusa jako idealne antydotum na głupotę masowego społeczeństwa konsumpcyjnego. Kupując małe auto, klient pokazywał, że jest... inteligentny, że odrzuca ślepy konformizm.
- Speaker #0
Czyli bunt przeciwko konsumpcji stał się paliwem dla nowej, jeszcze silniejszej formy konsumpcji. Takiej, która była postrzegana jako fajna i oświecona. Bunt przestał być zagrożeniem.
- Speaker #1
Stał się najlepszym argumentem sprzedażowym w historii.
- Speaker #0
Dobrze, to ma ogromny sens. Skoro więc bunt tak świetnie się sprzedaje, to przyjrzyjmy się dokładnej alchemii, jakiej używają twórcy reklam. Jak zmienia się pierwotny sens piosenki, żeby Pasowała do aerodynamicznego zderzaka.
- Speaker #1
Tu wkraczamy w mechanizmy, które w swojej pracy badawczej opisuje Roland Barthes.
- Speaker #0
Właśnie. On mówi o depolityzacji mitu. Szukając jakiejś dobrej analogii, to trochę tak jakby wziąć taką starą, pankową, skórzaną kurtkę, wiesz, zniszczoną na protestach, z przypinkami antyrządowymi. I wrzucić ją do reklamowej pralki.
- Speaker #1
Świetne porównanie.
- Speaker #0
Pierzesz ją raz za razem. używając najsilniejszych detergentów, aż całe to historyczne, polityczne znaczenie całkowicie znika. Zostaje sama czysta estetyka, taki ładny styl vintage, a potem Ausha na nią wielkie logo Renault albo BMW.
- Speaker #1
I bunt staje się czysto dekoracyjnym motywem. To jest doskonała ilustracja tego, co autor artykułu nazywa pozbawieniem semantycznym. Zachowuje się warstwa dźwiękowa, głos artysty. No bo to wywołuje emocje.
- Speaker #0
Ale ten oryginalny przekaz, na przykład walka o prawa robotników, po prostu wyparowuje. Zostaje zastąpiony wezwaniem do zakupów.
- Speaker #1
Dokładnie tak. I Frederick Gimellum Esplumb adaptuje tutaj bardzo precyzyjną typologię retromarketingu, żeby opisać tę strategię. Wyróżnia na przykład Arkadię, Antynomię czy Aurę.
- Speaker #0
No to weźmy na warsztat tę Arkadię. Ona chyba opiera się na nostalgii za jakąś... utraconą harmonią. Przykład z tekstu jest wręcz niesamowity. Chodzi o utwór The Sound of Silence. Zespołu Simon & Garfunkel.
- Speaker #1
Kiedy wsłuchamy się w tekst tej piosenki, to jest ona niezwykle mroczna. Mówi o współczesnej alienacji, o ludziach w świetle neonów, którzy rozmawiają, ale się nie komunikują.
- Speaker #0
To jest ostra krytyka społecznej izolacji. A jak zostaje wykorzystana? Renault bierze ją, by zareklamować swój model elektryczny Zoe. Ten, wiesz, ten tragiczny brak komunikacji zostaje potraktowany absolutnie... Dosłownie. Żeby sprzedać co? Izolację akustyczną w kabinie.
- Speaker #1
Przewrotność tego zabiegu jest naprawdę porażająca. Alienacja staje się nagle luksusowym atutem. Ulica to nadal chaos, ale rozwiązanie nie leży w relacjach ludzkich, tylko w technologii. Kup nasze auto, zamknij się w środku, a świat zewnętrzny przestanie cię draźnić.
- Speaker #0
Krytyka alienacji przekuta w zaletę izolacji. No dobrze, ale to dotyczy takiej izolacji i wyciszenia. A co z taką brutalną energią, z dumą klasy robotniczej? Tego chyba nie da się tak łatwo zmienić w luksusowy dodatek.
- Speaker #1
Oda się i to jest właśnie strategia antynomii. Chodzi o kontrolowany bunt. Artykuł analizuje tu użycie piosenki Like Rock Boba Segera w gigantycznej kampanii Chevroleta.
- Speaker #0
Pamiętam ten utwór. Seger z niesamowitą szczerością wychwalał tam moralną integralność klasy robotniczej w świecie pełnym zdrady i kompromisów. Być twardym jak skała to była kwestia charakteru.
- Speaker #1
A co robi przemysł motoryzacyjny? Przekłada tę duchową niezłomność na mechaniczną solidność półciężarówki. Skała staje się gwarancją, że silnik ci nie padnie na środku drogi.
- Speaker #0
To jest fascynująca iluzja. Ktoś kupuje ten samochód. Powiedzmy, jakiś dyrektor wyższego szczebla pracujący w... w klimatyzowanym biurze i nabywa wraz z nim fałszywą tożsamość.
- Speaker #1
Zyskuje aurę prawdziwego amerykańskiego robotnika.
- Speaker #0
Tak, nie ryzykując przy tym nawet jednego odcisku na dłoni czy borykania się z biedą. A co ze strategią aury, o której wspomniałaś? Tam wchodziły w grę kwestie solidarności.
- Speaker #1
Tak, i tutaj przykładem jest Come Together zespołu The Bills, użyte przez BMW. Oryginalny utwór to niemal psychodeźwiczne wezwanie do zjednoczenia politycznego. Taki manifest integracji przeciwko establishmentowi.
- Speaker #0
I reklamodawcy redukują to wielkie polityczne zjednoczenie do czego? Do inżynieryjnego zjednoczenia części samochodowych pod maską.
- Speaker #1
Dokładnie tak. Nie nawołujemy już do wolnościowego zrywu. Cieszymy się dobrze z Montvenalgo silnika. Ale wiesz, w badaniach Gimel Lomés Plomba jest coś jeszcze, co rzuca na to wszystko zupełnie nowe światło.
- Speaker #0
Masz na myśli te konkretne dane z jego badania?
- Speaker #1
Tak. Przeanalizował on potężny zbiór 62 międzynarodowych kampanii telewizyjnych. I to z długiego okresu, od 1991 aż do 2026 roku. Statystyki pokazują absolutną dominację pewnej epoki.
- Speaker #0
Lata 60. i 70. Z tego co czytałem w tekście, liczby nie kłamią. Na 62 piosenki aż 44 pochodzą właśnie z tych dwóch dekad. To jest po prostu miażdżąca przewaga.
- Speaker #1
A królem tego zestawienia jest oczywiście Jimi Hendrix. Pojawił się w aż siedmiu różnych kampaniach.
- Speaker #0
Człowiek, który podpalał własną gitarę na scenie w destrukcyjnym transie, teraz jest najlepszym sprzedawcą najdroższych samochodów. To jest niesamowite.
- Speaker #1
Ale prawdziwym odkryciem autora jest zjawisko, które nazwał luką nostalgii, czyli nostalgia gap. Mierzy ono czas między oryginalną premierą utworu, a momentem, kiedy trafia on do reklamy.
- Speaker #0
I z upływem czasu ta przepaść rośnie, prawda?
- Speaker #1
I to drastycznie. W latach 90. ten odstęp wynosił średnio 22 lata, czyli idealnie trafiał w długość jednego pokolenia. Ale w latach 20. XXI wieku ta średnia wzrosła do niemal 54 lat.
- Speaker #0
Rekordzistą jest chyba utwór Megi z Farm, Dylana, odgrzebany do reklamy po 61 latach. To rodzi pytanie, dlaczego twórcy reklam tak uparcie kopią w tych latach 60-tych, zamiast sięgać po nowszą muzykę?
- Speaker #1
Odpowiedź tkwi w strukturze społecznej i ekonomii. Kto obecnie dysponuje największym kapitałem na zakup luksusowego SUV-a? Generacja baby boomersów.
- Speaker #0
Czyli ci sami ludzie, którzy w młodości protestowali na ulicach i definiowali kulturę folkową poprzez jej jaskrawy antykomercjalizm?
- Speaker #1
Właśnie, oni. Przemysł motoryzacyjny nie sprzedaje im tylko środka transportu. Odsprzedaje im ich własną, wyidealizowaną młodość. Daje im niesamowicie pochlebne lustro.
- Speaker #0
To bardzo celna diagnoza, można to sobie wyobrazić. wiesz, jedziesz nowym SUV-iem za 80 tysięcy euro, Masz wbłączony masaż w skórzanym fotelu, a z głośników leci brudny, antykapitalistyczny hymn.
- Speaker #1
To jest mistrzostwo dysonansu. Komunikat dla takiego klienta brzmi. Kubując to auto udowadniasz, że w głębi duszy nadal jesteś tym wolnym, zbuntowanym duchem z Woodstock. Bunt staje się wskaźnikiem twojej wysokiej pozycji społecznej.
- Speaker #0
Niesamowite, ale w takim razie można się zastanawiać, co z dzisiejszą muzyką. Czy to oznacza, że za pół wieku będziemy słyszeć obecne hity w reklamach latających samochodów autonomicznych?
- Speaker #1
Tutaj artykuł wchodzi na zdecydowanie mroczniejsze terytorium. Bo zasady gry drastycznie się zmieniły. Autor przywołuje koncepcję społeczeństwa przyspieszenia Hartmuta Rossy. Dzisiejszy cyfrowy kapitalizm nie ma czasu czekać dekad. On pożera kulturę natychmiast.
- Speaker #0
I świetnym przykładem na to jest... Los, jaki spotkał nurt indie folk na początku poprzedniej dekady. Nagle wszędzie były te zespoły w kraciastych koszulach, akustyczne gitary, klaskanie i radosne chórki. Estetyka, którą często określano mianem Stomp Club Hey.
- Speaker #1
Tak, to miało być takie wielkie odrzucenie plastikowej muzyki pop na rzecz powrotu do organicznej natury.
- Speaker #0
Tymczasem artykuł wspomina piosenkę Home zespołu Edward Sharpen de Magnetic Zeros. Utwór niesamowicie szczery w swoim wyrazie, ale... Zaledwie po trzech latach od premiery wylądował w gigantycznej kampanii Peugeota. Tylko trzy lata.
- Speaker #1
Ta kompresja czasu jest po prostu zabójcza dla autentyczności. Badacz przywołuje genialny kontrast, żeby to udowodnić. Przypomina historię Nika Drake'a, brytyjskiego muzyka folkowego z lat 70.
- Speaker #0
Człowieka, który żył na absolutnym marginesie i zmarł w zapomnieniu.
- Speaker #1
Zgadza się. 25 lat po jego śmierci Volkswagen użył jego niesamowicie melangolijnego utworu. Pink Moon w reklamie kabrioletu. I stało się coś dziwnego. Ta reklama ożywiła zainteresowanie jego muzyką.
- Speaker #0
Bo jego twórczość zdążyła, jakby to ująć, dojrzeć w mroku. Zachowała swoją czystą, nieskomercjalizowaną aurę. Nikt go nie kupił za życia.
- Speaker #1
Właśnie. Ten długi czas zapomnienia utrwalił jego autentyczność. Z kolei zespoły indie folkowe z naszej dekady zostały wessane przez machinę reklamową niemal w dniu premiery swoich płyt.
- Speaker #0
Z tekstów na forach takich jak Reddit, o których wspomina autor artykułu, jasno wynika, że publika wydała na ten gatunek bezwitosny wyrok. Od razu dostał łatkę muzyki z reklam.
- Speaker #1
I to zabiło ten nurt. Jeśli tak zwany ruch alternatywny rodzi się równocześnie z promującą go reklamą samochodu, staje się po prostu śmiesznym symulakrem, tanie zagranie pod algorytmy. Bunt skomercjalizowany w czasie rzeczywistym jest po prostu bezwartościowy.
- Speaker #0
I bardzo szybko znika z naszej zbiorowej świadomości. Zbliżając się do końca naszej analizy, musimy wrócić do najważniejszego, chyba najbardziej obrazoburczego wniosku, jaki wysnuwa autor. Zaczęliśmy od pewnego obrazka z lat 60., więc przypomnijmy też wydarzenie z Super Bowl z 2014 roku.
- Speaker #1
Reklama Chryslera.
- Speaker #0
Dokładnie. Bob Dylan, ten sam, który zdefiniował ruch praw obywatelskich i antykonsumpcjonizmu, pojawia się w reklamie i dumnie ogłasza My zbudujemy twój samochód. Bohater. kontrkultury jako głos amerykańskiego przemysłu ciężkiego.
- Speaker #1
I tu właśnie Frederick Gimello-Mesplomb totalnie wywraca nasze myślenie. Bo my możemy krzyczeć, że to zdrada ideałów, ale wniosek badacza jest inny. To nie jest żadna zdrada.
- Speaker #0
Zaskakujące, prawda?
- Speaker #1
Bardzo. Autor dowodzi, że to niesamowite połączenie antykapitalistycznego buntu ze sprzedażą samochodów to w pełni racjonalne, wręcz logiczne spełnienie samego projektu kontrkulturowego.
- Speaker #0
No, bo ta generacja od samego początku nosiła w sobie głęboką ambiwalencję. Głównym celem nie było zniszczenie kapitalizmu i zbudowanie nowego systemu. Prawdziwym celem była osobista emancypacja.
- Speaker #1
Właśnie. Chęć odróżnienia się od masy, skupienie na własnym ja, szukanie tego prawdziwego, indywidualnego siebie.
- Speaker #0
I to jest ta pułapka. To pragnienie bycia wolnym, unikalnym i autentycznym idealnie pasuje do nowoczesnego marketingu. Koncerny motoryzacyjne tylko dostosowały swój przekaz. Chcesz uciec od tłumu? Kup nasz wyjątkowy samochód. Zatem ci buntownicy i reklamodawcy podświadomie mówili dokładnie... tym samym językiem.
- Speaker #1
Kapitalizm po prostu zaoferował produkty, które rzekomo miały ułatwić tą indywidualną emancypację.
- Speaker #0
Zdecydowanie otwiera to oczy. Warto przy okazji przypomnieć, że te wszystkie niezwykłe wnioski płyną z bardzo precyzyjnych badań. Jeśli ktoś chciałby zgłębić ten temat, dokładny link do publikacji Frederica Gimelome-Splomba znajduje się w opisie tego odcinka. To jest nasza dzisiejsza główna baza źródłowa.
- Speaker #1
Naprawdę warto do niej zajrzeć. Rzuca zupełnie nowe światło na to, co oglądamy w przerwach reklamowych.
- Speaker #0
A to z kolei zostawia nas na koniec z jedną dość prowokacyjną myślą, którą można sobie przetrawić już po wysłuchaniu naszej rozmowy. Skoro te nasze najgłębsze, najbardziej intymne pragnienia wolności, buntu i bycia sobą mogą zostać precyzyjnie zmierzone, zapakowane i odsprzedane nam przez algorytmy i marketerów.
- Speaker #1
To jest, to dość przerażająca perspektywa.
- Speaker #0
Prawda. Więc można się zastanawiać, jak właściwie dzisiaj mógłby wyglądać prawdziwy akt buntu, jaki musiałby być, żeby absolutnie nie dało się go przekuć w chwytliwą reklamę luksusowego produktu. To pytanie chyba wcząć pozostaje bez odpowiedzi.